Het jaar van het databewustzijn

Vorig artikel Volgend artikel

De beer is los. Volgens operators KPN en Vodafone zullen consumenten moeten betalen voor het gebruik van diensten die inmiddels vanzelfsprekend onderdeel uitmaken van het mobiele bestaan. Daarnaast dringt het tot consumenten door dat producenten gretig data oogsten, opslaan en verhandelen. De consument wordt zich steeds sterker bewust van verbruik, gebruik én misbruik van data.

Tot op heden bieden operators je onbeperkt mobiel internet voor een schappelijk bedrag. Hoewel het aantal gebruikers daarvan exponentieel is toegenomen en dat maandelijks kapitalen op moet leveren, blijkt dat niet genoeg om het toegenomen dataverkeer te kunnen bekostigen. Bovendien gebruiken veel klanten online diensten die snijden in het vlees van diezelfde operators. KPN heeft nu gesteld dat de consument "gewoon" zal moeten betalen als ze gebruik maken van juist die diensten. Maar is het huidige gebruik van die diensten dan zo ongewoon?

Een gratis dienst als WhatsApp slaat volgens KPN een flink gat in de begroting. Logisch: het versturen van 'n SMS kost operators vrijwel niets, terwijl ze er al jarenlang vele malen meer voor vragen. WhatsApp heeft die productieve melkkoe onverdoofd geslacht. De volgende schadepost is "mobiel internetbellen" - zoals Skypen met je mobiel. Voor de gemiddelde consument is het misschien wat complexer, maar wie vaak mobiel naar het buitenland belt zal het fenomeen allang kennen. De ironie wil echter dat ál het mobiele gesprekverkeer allang via IP gaat, maar dat hoeft de consument niet te weten: die is immers gewend aan de belegen bundel van belminuten en sms´jes. Anders gezegd maken operators wél gebruik van VoIP, maar KPN wil de consument laten betalen als deze dat zelf doet om z'n bundel te ontlasten.

Dan zijn er nog de dataslurpende diensten die het ouderwetse mobiele verkeer van telefonie en SMS niet kannibaliseren: YouTube, streaming radio, Spotify, surfen, e-mail, tethering, foto's delen via Flickr, Picasa, Facebook, Hyves, Twitter - noem maar op, het kan inmiddels allemaal mobiel en dat gebeurt dan ook massaal. Dat vréét natuurlijk data, ook al omdat een enorme hoeveelheid Nederlanders er gebruik van maakt. Het typisch Hollandse systeem van toestelsubsidies bijt zichzelf keihard in de staart: dit land is overwoekerd met smartphones, omdat ze maar zo weinig lijken te kosten en toch zoveel kunnen.

MATRIX%2021

De hightech portals naar het zo fel aangeprezen mobiele online bestaan zetten de operators opeens zelf onder immense druk. De geschiedenis herhaalt zich: bijna een jaar geleden moest T-Mobile door de knieën en zowel de aandeelhouders als de consument tevreden stellen, door te zeggen dat het de netwerkcapaciteit zou verdubbelen: de iPhone had volgens T-Mobile voor een gigantische groei van het dataverkeer gezorgd. Een jaar later lijkt KPN - nog maar net zo trots om de iPhone ook te kunnen aanbieden - van datzelfde effect te schrikken. Maar... zo'n telefoon verdient toch een topnetwerk? Verdient dat topnetwerk dan niet een wat minder kortzichtig management?

De schrikreactie van KPN is al zo oud als het bedrijf zelf. Waar T-Mobile een jaar geleden bijna op Japanse wijze nederig het hoofd boog naar de consument ("excuses, ons netwerk schiet tekort"), zwaait KPN boos met een toekomstige rekening ("schande, u misbruikt ons netwerk!"). Het lijkt vooral een kwestie van beroerde marketing, en niet alleen wat betreft de financiële consequentie die KPN aan ons nieuwe mobiele bestaan verbindt. De consument is immers met een prijzig contract naar een veelzijdige smartphone gelokt, voor een serieus bedrag per maand en niet zelden met een looptijd van twee jaar. Niet vreemd dat de consument vervolgens verontwaardigd reageert als hij te horen krijgt dat hij het onbeperkte abonnement "misbruikt", en "gewoon zal moeten betalen": dat doet hij al! Blijkbaar heeft de operator zelf niet door wat hij verkoopt? In de politiek zou het kiezersbedrog worden genoemd...

Afgezien van alle begrijpelijk commotie na de paniekerige communicatie van KPN, heeft het onderliggende probleem van de extreme dataconsumptie in korte tijd weldegelijk enorme proporties aangenomen. Alle operators zijn dan ook wel blij dat KPN de knuppel in het hoenderhok gegooid heeft. Apple's iPhone blijkt namelijk niet de enige chic verpakte dataslurper. Dat lijkt zelfs mee te vallen als je het vergelijkt met de concurrenten op Google's Android. Ik heb voor een testexemplaar eens 'n prepaidcard opgewaardeerd met 20 euro en dat bedrag bleek een dag later als sneeuw voor de zon verdwenen - terwijl ik er nauwelijks mee gewerkt had... Het feit dat dergelijke smartphones ook zónder directe opdracht van de bezitter continu gebruik maken van het netwerk zal in gigantische mate bijdragen aan het dataverbruik per consument - en al helemaal als je het razende tempo ziet waarmee Android als platform groeit.

MATRIX%203

Veel van dat automatische netwerkverkeer kan je handmatig uitschakelen, maar de enige reden om dat te doen is om de accu te sparen, niet uit financiële overwegingen - je hebt toch niet voor niets een flatrate abonmement afgesloten? Het merendeel van de smartphone bezitters laat in Nederland de datakraan daarnaast ook onbewust gewoon wagenwijd open staan. En dát breekt de operators op: hoe kunnen ze de consument helder uitleggen dat deze bij voorkeur zo bescheiden mogelijk gebruik moet maken van de onbeperkte dienst die ze willen verkopen? Het is een lastige spagaat en daarom niet verrassend dat een van de operators opeens in een publicitaire kramp schiet.

Toch zou een andere aanpak van het probleem zoveel makkelijker te verkopen zijn geweest en zoveel beter voor het toch al inhalige imago van het bedrijf. Niet alleen KPN, iedere operator zou er goed aan doen de hele klassieke mythe van belminuten en hoeveelheid SMS'jes overboord te zetten. Het is immers letterlijk allemaal data, het begint met 'n SMS'je van maximaal 140 bytes en het eindigt met het mobiel binnenhalen van een complete speelfilm van een paar GB. Daartussen zit alles wat je mobiel kan doen: bellen, chatten, twitteren, streamen - allemaal data, data, data, data. Met een realistisch aanbod van verschillende data-abonnementen, waarbij je als consument precies weet in hoeverre je gebruik kunt maken van welke dienst, zou iedereen geholpen zijn, het begrijpen en waarschijnlijk nog beter accepteren ook. Maar er gaan nog miljoenen Petabyte door Cyberspace voor het zover is.

Recent kwam nog een ánder datamonster bovenkruipen: niet alleen omdat het dataverkeer genereert waarvan de consument ook al niet bewust op de hoogte is, maar vooral omdat het om de persoonlijke data van diezelfde consument gaat. De industrie van location based services is sterk in opkomst en zorgt er bijvoorbeeld voor dat je op basis van je locatie kan worden benaderd met specifieke advertenties. Vorige week is enorme ophef ontstaan omdat de iPhone in een verborgen bestand exact bijhoudt waar hij met z'n bezitter is geweest. Dat het toestel niet alleen de actuele locatie, maar ook de opgebouwde geschiedenis van álle locaties in het verleden opslaat en doorstuurt naar de servers van Apple, is niet alleen veel consumenten diep in het verkeerde keelgat geschoten.

MATRIX%204

Politici ronken over rechtszaken tegen Apple wegens schending van de privacy, terwijl de landelijke overheden dezelfde data vermoedelijk allang dankbaar en decennialang in een beveiligde bunker hebben opgeslagen. Vrijwel niemand neemt de moeite om Apple's Algemene Voorwaarden gedetailleerd te lezen omdat ze van Bijbelse proporties zijn, maar iedere iPhone gebruiker is er allang mee akkoord gegaan dat dergelijke data door Apple worden geoogst en opgeslagen (lees dat deel van de algemene voorwaarden er maar op na). Ik wens de dames en heren politici dan ook veel succes met de aangekondigde rechtszaken. Apple ontkent ondertussen dat het de iPhone volgt, het zou gaan om een database met wifi hotspots en locaties van telefoonmasten rondom de lokaties waar de gebruiker was en is. Zie daarvoor het persbericht.

Bij Google lijkt het ondertussen al niet veel minder ver te gaan. Nog maar kort geleden bleek dat het bedrijf tijdens het aanleggen van hun StreetView database zo vrij was om ook alle vérdere onderweg aangetroffen online informatie over routers en daar vindbare gebruikersgegevens maar even op te slaan - ze waren toch al in de buurt. Het bedrijf lijdt soms aan een dataverslaving die ongezonde en zelfs illegale vormen aanneemt, want voor het oogsten en opslaan van al die gegevens heeft al helemaal niemand ooit toestemming gegeven. Vrijwel iedere gebruiker van een Android telefoon deelt zijn locatiegegevens met Google, tenzij je besluit (en dat kan tijdens het installeren, maar ook achteraf) om dat niet (langer) te doen. Apple gaat echter nog een stap verder: als je niet akkoord gaat met de Algemene Voorwaarden van iTunes, en dus met de wijze waarop Apple je gegevens oogst en bewaart, dan kan je iTunes niet installeren en dus ook geen gebruik maken van je nieuwe iPhone.

Vreemd genoeg halen de meeste Nederlanders er verder de schouders bij op, sterker: sommigen vonden het fantastisch dat ze via hun iPhone precies konden zien waar ze allemaal geweest zijn! Waar je blij van wordt... In Duitsland - waar ze nog altijd niet klaar zijn met het uitspitten van de DDR-archieven van de Stasi - staan ze véél kritischer tegenover het overdreven nieuwsgierige databeleid van Apple en Android. Hoe onwaarschijnlijk ook, het lijkt een van de troefkaarten van het Symbian OS, waarvan Nokia toevallig vandaag bekend maakte afstand te doen. Hoe Windows Phone 7 omgaat met de locatiegegevens van zijn gebruikers is nog niet duidelijk.

MATRIX%2051

Of het allemaal nog niet genoeg is werd uitgerekend óók vandaag bekend dat een tussenbedrijf de verkeersgegevens die TomTom aan diverse firma's ter beschikking stelt ook - naar verluidt buiten medeweten van TomTom - aan de politie verkoopt, zodat deze beter kan bepalen waar nieuwe flitspalen en snelheidscontroles moeten worden opgezet. De opwinding daarover is ook weer enorm groot en het aandeel TomTom zal het ongetwijfeld merken.

In dit kader is het vooral een pregnant voorbeeld om aan te tonen dat het verzamelen van grote hoeveelheden data niet alleen maar voordelen biedt, maar dat die data sowieso ook verhandeld worden en dat er misbruik van kan (en zal) worden gemaakt. De analogie is met Apple is duidelijk: het "alleen maar" opslaan van de gegevens van hotspots en zendmasten "om jou heen" levert in de praktijk natuurlijk óók een schat aan informatie over je persoonlijke reishistorie op. Ik ben benieuwd hoeveel iPhone bezitters zich inmiddels in bochten hebben moeten wringen om hun partner of chef uit te leggen waarom ze recent nog in het buitenland bleken te zijn.

We blijven Nederlanders: we hebben niets te verbergen, we leven in doorzonwoningen met de gordijnen open - de buren mochten er eens wat van denken. De slogan was niet voor niets: "je mag alles van me weten behalve m'n pincode". Het enige waar we ons wérkelijk over opwinden is de inhoud van onze portemonnee: zie het nieuws over het politiegebruik van de data van TomTom, zie de commotie over de aankondiging van KPN. Als het geld dreigt te kosten, gaan de haren overeind staan.

Dat Apple en Google ondertussen gigantische databases opbouwen over niet alleen ons mobiele surfgedrag, maar ook over waar we ons bevinden en waar we de afgelopen tijd geweest zijn; dat al die gegevens met elkaar te combineren zijn, zodat eenvoudig is te achterhalen met wie je waar wanneer geweest bent, en dat ál die data ook voor grof geld verkocht worden - dat leek tot voor kort vrijwel niemand te interesseren. Het is te hopen dat enkele recente nieuwsfeiten - over KPN, over Apple, over Google en over TomTom - een groter mobiel bewustzijn zullen realiseren. Niet alleen over je dataverkeer, maar ook over andermans omgang met je persoonlijke gegevens. En over het feit dat er door bedrijven, maar zeker niet door jou, geld verdiend wordt met je mobiele voetstappen. Veel geld. 2011 wordt het jaar van het databewustzijn.

Update: Met dank aan @WindowsPhoneNL hier een link met een heldere uitleg over hoe Windows Phone 7 omgaat met je lokatiegegevens.

PS Voor de illustraties bij dit essay heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de op het web te vinden afbeeldingen uit de Matrix Trilogie, waarin het hele leven uitsluitend nog uit data bestaat...

Reageren is uitgeschakeld omdat er geen cookies opgeslagen worden.

Cookies toestaan Meer informatie over cookies